Chìa đang xoay thì "khấc" một cái — nửa chìa nằm lại trong ổ, nửa còn lại trên tay bạn. Đây là tình huống thợ khóa gặp rất thường xuyên, và tin tốt là phần lớn các ca gãy chìa đều lấy mảnh gãy ra được gọn gàng, ổ khóa vẫn dùng tiếp bình thường. Các ca phải thay cả lõi ổ hiếm khi do cú gãy ban đầu — mà do những phút hoảng loạn sau đó: dán keo, chọc ngoáy, cố xoay. Bài này nói rõ việc gì tuyệt đối không làm, việc gì làm được tại chỗ, và ranh giới nào thì nên dừng tay gọi thợ.
Bước đầu tiên: đưa lõi ổ về đúng vị trí "12 giờ"
Nguyên tắc phải biết trước khi đụng vào bất cứ dụng cụ nào: chìa chỉ tra vào và rút ra được ở đúng một vị trí — vị trí ban đầu khi bạn tra chìa, với ổ bi thông thường là vị trí răng chìa hướng thẳng lên trên. Nếu chìa gãy khi bạn đang xoay dở, dàn bi đang kẹp chặt mảnh chìa ở vị trí lệch — lúc đó kéo kiểu gì mảnh cũng không ra, càng kéo càng kẹt.
Cách làm: nhẹ nhàng đưa lõi ổ về vị trí thẳng ban đầu. Có thể áp nửa chìa còn lại vào miệng ổ để xoay nhẹ về, hoặc dùng đầu tua vít dẹp nhỏ gạt nhẹ mặt lõi — miễn là nhẹ tay và đúng chiều. Nếu lõi không chịu về vị trí thẳng, đừng nạy mạnh: đó là dấu hiệu nên dừng và gọi thợ, vì cố nữa là cong bi thật.
Mảnh chìa còn nhô ra khỏi miệng ổ: kẹp và kéo thẳng
Đây là trường hợp dễ nhất. Khi một phần mảnh gãy còn nhô ra ngoài miệng ổ, dùng kìm mũi nhọn hoặc nhíp loại cứng kẹp lấy phần nhô ra — kẹp càng nhiều phần kim loại càng chắc, đừng kẹp mỗi cái mép mỏng. Sau đó kéo thẳng ra theo đúng trục của lỗ chìa, từ từ và đều tay.
Hai lỗi hay gặp nhất ở bước này: xoắn và bẩy ngang. Cả hai đều làm phần đang nhô gãy nốt hoặc cong thêm, biến trường hợp dễ thành trường hợp khó. Trước khi kéo, có thể tra vào lỗ chìa một ít bột than chì hoặc chất bôi trơn khô chuyên dụng cho ổ khóa để mảnh chìa trượt ra dễ hơn — và nhớ nguyên tắc cũ: không tra dầu ăn hay mỡ vào ổ, lý do bên mình đã nói kỹ ở bài dùng khóa đúng cách. Kéo thử hai, ba lần mà mảnh không nhúc nhích thì dừng lại, đừng tăng lực vô hạn.
Mảnh gãy nằm sát mặt ổ hoặc lọt hẳn vào trong: việc của dụng cụ trích chìa
Khi mảnh gãy nằm bằng mặt ổ hoặc sâu hơn, không còn gì để kẹp — lúc này phải "móc" thay vì "kẹp". Dụng cụ chuyên dụng của thợ khóa là thanh trích chìa gãy: một lá thép rất mỏng, một cạnh có ngạnh hoặc móc nhỏ. Thợ luồn lá thép vào dọc theo thân mảnh chìa, để ngạnh móc vào một rãnh răng của chìa, rồi kéo cả hai ra cùng lúc. Mảnh chìa ra ngoài mà dàn bi không hề bị đụng tới.
Cách ứng biến được nhiều người truyền nhau là dùng lưỡi cưa lọng mảnh, đưa vào với hàng răng hướng về phía ngoài để răng cưa đóng vai trò cái móc. Cách này về nguyên lý là đúng, nhưng phải nói thẳng: chưa quen tay thì lưỡi cưa cũng dễ đẩy mảnh chìa sâu thêm hoặc làm xước dàn bi. Nếu nhà không có sẵn dụng cụ phù hợp, hoặc đã thử nhẹ một, hai lần không ăn thua, thì đây chính là ranh giới nên gọi thợ — thợ có đúng bộ trích, ca này thường xử lý trong ít phút.
Khi nào phải gọi thợ ngay
- Mảnh gãy lọt sâu vào trong, soi đèn pin vào lỗ chìa không thấy đầu mảnh để kẹp hay móc.
- Đã thử hai, ba lần không ra, hoặc thấy mảnh chìa tụt sâu thêm sau mỗi lần thử.
- Lõi ổ không đưa về được vị trí tra chìa ban đầu.
- Khóa có rãnh phức tạp: chìa vi tính (rãnh phay, hố bi), khóa chống trộm — và đặc biệt là chìa gãy trong ổ điện xe máy, ô tô: tự khều trong ổ điện rất dễ làm hỏng thêm phần điện.
- Cửa đang khóa kín và nhà không còn lối vào nào khác.
Lưu ý quan trọng để khỏi lo quá: gọi thợ không đồng nghĩa với thay ổ. Trình tự chuẩn của thợ là trích mảnh gãy ra trước, kiểm tra lại dàn bi và lõi; ổ còn tốt thì giữ nguyên ổ zin mà dùng tiếp, thợ cắt luôn chìa mới theo nửa chìa còn lại hoặc theo mã từ ổ — cách giữ ổ zin này bên mình đã phân tích ở bài mất chìa xe đừng vội thay ổ khóa. Chỉ khi dàn bi hoặc lõi đã hỏng sẵn từ trước thì mới phải bàn chuyện thay lõi.
Vì sao chìa lại gãy — và phòng thế nào để không lặp lại
Chìa hiếm khi gãy "tự nhiên". Nguyên nhân thường gặp nhất là chìa đã mòn mỏng hoặc nứt sẵn ở cổ chìa — điểm yếu nhất của chiếc chìa — mà chủ không để ý; chìa sao chép mỏng, mềm thì càng nhanh tới ngày gãy. Nguyên nhân thứ hai nằm ở ổ và cửa: ổ bị rít lâu ngày vì bụi bẩn và khô chất bôi trơn, hoặc cửa xệ làm chốt cọ vào khung, khiến mỗi lần mở phải dùng lực lớn hơn bình thường — và chiếc chìa là thứ chịu toàn bộ lực đó.
Cũng nói rõ một hiểu lầm: vặn chắc tay bằng tay thường không làm hỏng ổ, và cũng không tự làm gãy một chiếc chìa còn tốt. Chìa gãy là vì chìa đã yếu sẵn hoặc cơ cấu đang kẹt cứng. Cho nên phòng gãy chìa không phải là "từ nay vặn thật nhẹ", mà là xử lý đúng nguyên nhân: ổ rít thì vệ sinh và tra bột than chì định kỳ, cửa xệ thì chỉnh lại cửa, chìa đã cong, mòn hoặc nứt cổ thì sao ngay chìa mới khi chìa cũ còn nguyên vẹn để làm mẫu — sao khi còn mẫu vừa nhanh vừa rẻ hơn nhiều so với làm lại khi đã mất hết chìa. Và bỏ hẳn thói quen dùng chìa làm đồ nạy, khui nắp hay treo chùm chìa nặng lủng lẳng.
Sau khi lấy được mảnh gãy ra, đừng dùng lại chiếc chìa đã gãy — kể cả khi đã dán lại trông như lành. Mang nửa chìa còn lại tới thợ để cắt chìa mới theo đúng mẫu; nếu nửa còn lại cũng thất lạc, thợ vẫn cắt được chìa mới theo ổ như trường hợp mất hết chìa.
Tóm lại, khi chìa gãy kẹt trong ổ: bình tĩnh là quan trọng nhất. Không keo, không đẩy, không xoay cố; đưa ổ về vị trí thẳng, mảnh còn nhô thì kẹp kéo thẳng ra. Vượt quá các dấu hiệu ở trên thì gọi thợ sớm — một ca trích chìa gãy lúc nào cũng rẻ và gọn hơn một ca thay lõi ổ vì xử lý sai.